Η πρώτη νεκρή σε διαδήλωση στη μεταπολίτευση – Η ξεχασμένη υπόθεση της Αναστασίας Τσιβίκα

Οι αύρες, τα θωρακισμένα οχήματα ρίψης νερού της αστυνομίας αποτελούν εδώ και δεκαετίες ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα κρατικής καταστολής στους δρόμους της Αθήνας. Η παρουσία τους συνδέθηκε ιστορικά με περιόδους κοινωνικής αναταραχής, μαζικών διαδηλώσεων και πολιτικών συγκρούσεων.

Για μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας, οι αύρες δεν λειτούργησαν μόνο ως μέσα διάλυσης συγκεντρώσεων αλλά και ως εικόνες αστυνομικής ισχύος απέναντι σε πολίτες που διαδήλωναν στους δρόμους.

Ανάμεσα στα περιστατικά που σημάδεψαν τη δημόσια συζήτηση γύρω από την αστυνομική βία και τις αύρες, βρίσκεται ο θάνατος της Αναστασίας Τσιβίκα το 1976.

Η 66χρονη μικροπωλήτρια βρέθηκε μέσα στα επεισόδια που ξέσπασαν μία ημέρα σαν σήμερα και έχασε τη ζωή της όταν μία «αφιονισμένη» αύρα, όπως την περιέγραφαν τότε οι διαδηλωτές, την χτύπησε.

Το περιστατικό καταγράφηκε ως η πρώτη μεγάλη υπόθεση θανατηφόρας αστυνομικής βίας της μεταπολίτευσης και συνδέθηκε άμεσα με τη συζήτηση για τα όρια της κρατικής καταστολής σε πορείες και διαδηλώσεις.

Οι αύρες στην κατασταλτική ιστορία της Ελλάδας

Οι «αύρες» είναι θωρακισμένα ή ημιθωρακισμένα οχήματα καταστολής πλήθους που χρησιμοποιούνται από τις αστυνομικές δυνάμεις για τη διάλυση διαδηλώσεων και την καταστολή επεισοδίων μέσω της εκτόξευσης νερού με υψηλότατη πίεση.

Η πρώτη χρήση οχήματος με κανόνι νερού στην ιστορία έγινε στη μεσοπολεμική Γερμανία μεταξύ 1930 – 31. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ιδίως μετά την κατασκευή του τείχους του Βερολίνου, κατασκευάστηκαν τόσες πολλές μέχρι που έφτασαν στο σημείο να τις χρησιμοποιήσουν ακόμη και για τη μεταφορά νερού σε προάστια.

Στη συνέχεια οι «αύρες» υιοθετήθηκαν ως μέσο καταστολής και από άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Βρετανία ή το Βέλγιο.

Στην Ελλάδα η παρουσία τους συνδέθηκε με περιόδους μεγάλης πολιτικής έντασης, κοινωνικών συγκρούσεων και κρατικής καταστολής. Ο όρος «αύρα» καθιερώθηκε στη δημόσια γλώσσα ήδη από τις μεταπολεμικές δεκαετίες και χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τα ειδικά υδροφόρα οχήματα της Αστυνομίας Πόλεων.

Οι πρώτες μορφές αυτών των οχημάτων εμφανίστηκαν στην Ελλάδα, αμέσως μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, κατά τη δεκαετία του 1950. Επρόκειτο για βαριά οχήματα εξοπλισμένα με δεξαμενές νερού και αντλίες πίεσης, σχεδιασμένα για την αντιμετώπιση διαδηλώσεων και ταραχών στα μεγάλα αστικά κέντρα και κυρίως την Αθήνα.

Η χρήση τους εντάθηκε ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 1960, σε μία περίοδο έντονων πολιτικών συγκρούσεων και μαζικών λαϊκών κινητοποιήσεων.

Οι «αύρες» χρησιμοποιήθηκαν σε διαδηλώσεις της περιόδου της «Αποστασίας» το 1965, όταν χιλιάδες πολίτες κατέβαιναν καθημερινά στους δρόμους της Αθήνας διαμαρτυρόμενοι για την πολιτική κρίση και την ανατροπή της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου από το Παλάτι.

Κατά την περίοδο της χούντας τα οχήματα αυτά παρέμειναν ενεργά ως μέσα αστυνομικού και κρατικού ελέγχου των μαζικών (όταν αυτές υπήρχαν) κινητοποιήσεων.

Μέχρι τότε χρησιμοποιούνταν απαρχαιωμένες «αύρες» από τη Βρετανία ενώ μετά τη μεταπολίτευση έγιναν παραγγελίες και ήρθαν καινούργιες από το Βέλγιο οι οποίες ήταν πιο μικρές και πιο ευέλικτες.

Η παρουσία τους, πάντως, συνέχισε να προκαλεί αρνητικούς συνειρμούς καθώς μεγάλος μέρος της κοινής γνώμης και ειδικότερα όσων συμμετείχαν σε πορείες και διαδηλώσεις τις θεωρούσε σύμβολα αυταρχισμού και κατασταλτικής κρατικής βίας και τα αντιμετώπιζε ως τέτοια.

Στη δεκαετία του 1980, επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου, οι αύρες αποσύρθηκαν από την ενεργή επιχειρησιακή δράση. Η απομάκρυνσή τους αντιμετωπίστηκε ως πολιτική επιλογή που σηματόδοτούσε την αποστασιοποίηση του κράτους από βίαιες πρακτικές του μετεμφυλιακές και χουντικές πρακτικές.

Για πολλές δεκαετίες η χρήση οχημάτων ρίψης νερού στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά περιορισμένη ειδικά αν συγκριθεί με το τι γινόταν σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στην πραγματικότητα η χρήση της αύρας στη χώρα μας ήταν ένα πολιτικό ταμπού.

Αυτό τελείωσε λίγο πριν τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 οπότε και η Ελληνική Αστυνομία προμηθεύτηκε από ισραηλινή εταιρεία ένα σύγχρονο όχημα καταστολής διαδηλώσεων. Το όχημα αυτό, στην Ελλάδα, πήρε το όνομα «Αίαντας», διαθέτει θωρακισμένο αμάξωμα, δεξαμενή 6.000 λίτρων, εκτοξευτήρα υψηλής πίεσης και ειδικά συστήματα προστασίας απέναντι σε φωτιές ή επιθέσεις με βόμβες μολότοφ.

Και μπορεί στους Ολυμπιακούς Αγώνες τελικά να μην χρησιμοποιήθηκε αλλά έκανε την πρεμιέρα του το 2010 στις συγκρούσεις της ΕΛΑΣ με τους κατοίκους της Κερατέας που ήταν αντίθετοι στην χωροθέτηση ΧΥΤΑ στην περιοχή τους.

Στη συνέχεια τόσο ο Αίαντας όσο και οι άλλες αύρες (παρόμοιες ή μικρότερες) που αποκτήθηκαν σταδιακά πολλαπλασίασαν τις εμφανίσεις τους σε διαδηλώσεις (αντιμνημονιακές, Πολυτεχνείο, Γρηγορόπουλος, ΔΕΘ κλπ ) και από τότε εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε μεγάλη διαδήλωση ανεξάρτητα από το αν τελικά χρειαστεί να ενεργήσουν ή όχι.

Η πρώτη νεκρή σε διαδήλωση στη μεταπολίτευση

Η, ξεχασμένη σήμερα, υπόθεση της Αναστασίας Τσιβίκα συνδέεται άμεσα με την κατάργησή των θωρακισμένων οχημάτων εκτόξευσης νερού από τις διαδηλώσεις που έλαβε η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου.

Η Αναστασία Τσιβίκα σκοτώθηκε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 25 Μαΐου 1976, στο κέντρο της Αθήνας κατά τη διάρκεια μεγάλης εργατικής κινητοποίησης ενάντια στον Νόμο 330 περί «επαγγελματικών σωματείων» που προωθούσε η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Το νομοσχέδιο είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από εργατικά σωματεία και συνδικαλιστικές οργανώσεις, οι οποίες το θεωρούσαν περιοριστικό για το δικαίωμα της απεργίας και τη συνδικαλιστική δράση.

Η πολιτική ατμόσφαιρα μύριζε μπαρούτι και οι δύο πλευρές ετοιμάζονταν για μάχη ειδικά μετά τη δήλωση του τότε υπουργού Εργασίας Κωνσταντίνου Λάσκαρη ο οποίος - χωρίς ποτέ κανείς να μάθει τι ακριβώς είχε στο μυαλό του - είπε το φοβερό: «Δεν θα επιτρέψομε την πάλην των τάξεων»!

Στο πλαίσιο της 48ωρης πανεργατικής απεργίας (24 και 25/5) που είχε προκηρυχθεί, χιλιάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στο κέντρο της Αθήνας. Ειδικά την πρώτη μέρα οι διαδηλωτές ξεπέρασαν τις 100.000 άτομα.

Πρωτοπόροι σε εκείνες τις διαδηλώσεις ήταν οι οικοδόμοι οι οποίοι είχαν στις τάξεις τους ανθρώπους από διάφορες τάσεις του κινήματος (αριστεροί, κομμουνιστές, αναρχικοί) που όμως ήταν έτοιμοι να συγκρουστούν με την αστυνομία. Και τελικά αυτό έγινε με τις συγκρούσεις να εξαπλώνονται γρήγορα και να παίρνουν μεγάλες διαστάσεις. Οι μάχες ακόμα και σώμα με σώμα ήταν σκληρές. Δεν ήταν τυχαίο, άλλωστε, πως καταγράφηκαν πάνω από 100 τραυματισμοί διαδηλωτών.

Κατά τη διάρκεια επεισοδίων μεταξύ αστυνομικών δυνάμεων και διαδηλωτών, χρησιμοποιήθηκαν γκλοπ, δακρυγόνα, χημικά και φυσικά οι αύρες.

Η 66χρονη Αναστασία Τσιβίκα βρισκόταν στην περιοχή ως πλανόδια μικροπωλήτρια. Σύμφωνα με αναφορές της εποχής, παρασύρθηκε και τραυματίστηκε θανάσιμα από μία αύρα που κινούνταν με μεγάλη ταχύτητα και ανεξέλεγκτα ανάμεσα σε διαδηλωτές.

Η άτυχη 66χρονη γυναίκα άφησε την τελευταία της πνοή κοντά στην πλατεία Κοραή και αποτέλεσε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά κρατικής βίας στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης.

Η επίσημη κυβερνητική ανακοίνωση ανέφερε ότι η γυναίκα δεν συμμετείχε στη διαδήλωση και ήταν ζητιάνα, σαν να είχε σημασία η ιδιότητα με την οποία σκοτώθηκε από την αύρα!

Δυστυχώς, ωστόσο, για την Αναστασία Τσιβίκα περίπου ίδια ήταν και η αντιμετώπιση που είχε από κόμματα και οργανώσεις της Αριστεράς αφού μετά από κάποιες πρώτες αντιδράσεις που έκαναν λόγο για φονική κρατική καταστολή αλλά στη συνέχεια την ξέχασαν χωρίς ποτέ να την αναδείξουν σε ένα από τα σύμβολα καταστολής του εργατικού κινήματος από το μεταπολιτευτικό κράτος.

Σε κάθε περίπτωση, το περιστατικό με τον τραγικό θάνατο της Τσιβίκα προκάλεσε έντονες πολιτικές αναταράξεις και επανέφερε το ζήτημα της χρήσης αυτών των θωρακισμένων οχημάτων στις διαδηλώσεις. Τότε μπορεί να μην έγινε κάτι αλλά λίγα χρόνια μετά καταργήθηκαν.

Για την ιστορία και μόνο αξίζει να αναφερθεί πως τελικά ο Νόμος 330 ψηφίστηκε αλλά δεν εφαρμόστηκε  και τελικά καταργήθηκε από την πρώτη κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ, το 1981. 

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.